Dünya üzrə aparılan araşdırmalarım göstərir ki:
Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının məlumatına görə, dünyada siqaret çəkənlərin böyük hissəsi bu vərdişi 18 yaşdan əvvəl qazanır
Bəzi ölkələrdə yeniyetmələrin təxminən 20-30%-i erkən yaşlarda alkoqol ilə tanış olur
Avropa regionunda aparılan araşdırmalar göstərir ki, 15-16 yaşlı şagirdlərin 15%-dən çoxu ən azı bir dəfə narkotik maddə ilə təmasda olub ( bunlar qeydiyyata düşənlərdir )
Məsələn, ABŞ-da həyata keçirilən “Drug Abuse Resistance Education (D.A.R.E.)” proqramı məktəblərdə tətbiq edildikdən sonra müəyyən regionlarda yeniyetmələr arasında narkotik istifadəsində 49% azalma müşahidə olunmuşdur. Eyni zamanda Finlandiya və Norveç kimi ölkələrdə məktəb əsaslı profilaktik proqramlar gənclər arasında zərərli vərdişlərin yayılma səviyyəsini əhəmiyyətli dərəcədə aşağı salmışdır.
Məktəblərdə həftədə və ya ayda ən azı 1 dəfə maarifləndirici görüşlərin keçirilməsi bir neçə əsas məqsədə xidmət edir:
1. Erkən profilaktika
Uşaqlar pis vərdişlərin zərərini erkən yaşda dərk etdikdə, həmin davranışlardan uzaq durmaq ehtimalı artır.
2. Şüurlu qərarvermə bacarığı
Maarifləndirilmiş şagird təzyiqlərə qarşı daha dayanıqlı olur və düzgün seçim edə bilir.
3. Psixoloji dayanıqlılıq
Bu cür təlimlər uşaqlarda streslə mübarizə və özünü idarəetmə bacarıqlarını inkişaf etdirir.
4. Sosial məsuliyyətin formalaşması
Şagirdlər təkcə özlərinə deyil, ətraf mühitə də məsuliyyətlə yanaşmağı öyrənirlər.
Maarifləndirmə sadəcə formal mühazirə şəklində deyil, interaktiv və cəlbedici, əsasən diskusiya formatında təşkil edilməlidir:
Təcrübəli ekspertlərin iştirakı ilə real həyat nümunələri və hadisələrin təqdimatı
Video materiallar və diskussiyalar
Rollu oyunlar və debatlar
Şagirdlərin aktiv iştirakının təmin olunması
Araşdırmalar göstərir ki, interaktiv üsullarla keçirilən təlimlər ənənəvi mühazirələrdən 2-3 dəfə daha effektivdir.
Dünyanın bir çox ölkələrində məktəblərdə maarifləndirmə proqramları sistemli şəkildə tətbiq olunur:
ABŞ məktəblərdə polis əməkdaşlarının iştirakı ilə profilaktik proqramlar
Finlandiya Psixoloji dəstək və sosial bacarıqların inkişafına yönəlmiş dərslər
Yaponiya Uşaqlarda intizam və məsuliyyətin erkən yaşdan formalaşdırılması
Almaniya Narkomaniya və alkoqolizmə qarşı xüsusi təhsil proqramları
Bu təcrübələr göstərir ki, davamlı və planlı maarifləndirmə cəmiyyət üçün uzunmüddətli müsbət nəticələr verir.
Məsuliyyət kimlərin üzərinə düşür?
Bu istiqamətdə məsuliyyət yalnız məktəblərin deyil, bütün cəmiyyətin üzərinə düşür:
1. Dövlət qurumları
Təhsil Nazirliyi proqramların hazırlanması və tətbiqi
Səhiyyə qurumları tibbi məlumatlandırma
Daxili İşlər orqanları hüquqi maarifləndirmə
2. Məktəblər
Direktor və müəllimlər bu prosesin təşkilatçılarıdır
Məktəb psixoloqları əsas rol oynayır
3. Ailə
Valideynlər uşağın davranışında ən böyük təsirə malikdir. Evdə verilən tərbiyə məktəbdəki maarifləndirməni tamamlamalıdır.
4. Qeyri-hökumət təşkilatları və ictimai birliklər
Bu təşkilatlar layihələr və seminarlar vasitəsilə əlavə dəstək göstərir.
Maarifləndirmənin tezliyi: həftəlik yoxsa aylıq?
Ekspert Emil Maqalovun yanaşmasına görə:
Aylıq tədbirlər minimum səviyyədir
Həftəlik qısa sessiyalar isə daha effektiv hesab olunur
Ən ideal model isə maarifləndirmənin dərs proqramına inteqrasiya olunmasıdır. Yəni bu mövzular ayrıca tədbir kimi yox, davamlı təhsil prosesi kimi aparılmalıdır.
Nəticə və təkliflər
Məktəblərdə şagirdlərin pis vərdişlərdən uzaq tutulması üçün mütəmadi maarifləndirmə tədbirlərinin keçirilməsi yalnız düzgün deyil, həm də zəruri bir addımdır. Bu tədbirlər:
Gənc nəslin sağlam inkişafını təmin edir
Cəmiyyətdə sosial problemlərin azalmasına səbəb olur
Gələcəkdə dövlət üçün riskləri minimuma endirir
Təkliflər:
Məktəblərdə müntəzəm maarifləndirmə proqramları tətbiq olunmalıdır
Psixoloq və mütəxəssislərin iştirakı artırılmalıdır
Valideynlərlə əməkdaşlıq gücləndirilməlidir
Dövlət səviyyəsində vahid strategiya hazırlanmalıdır
Yekun
Sağlam gənclik sağlam gələcək deməkdir. Bu səbəbdən məktəblərdə maarifləndirmə tədbirləri yalnız bir təşəbbüs deyil, cəmiyyətin davamlı inkişafı üçün strateji zərurətdir.
Sosial Təşəbbüs MMC
Ekspert Emil Maqalov